Prof. dr hab. Jerzy Wilde
Katedra Pszczelnictwa, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Zapobieganie stratom powodowanym przez Varroa destructor

Powiększanie pasiek staje się, obok skutecznego leczenia rodzin już istniejących, najefektywniejszym sposobem niwelowania strat w pasiekach, o czym było w poprzednim artykule. Ze względu na fakt, że w ramach programu ”Wsparcie produkcji i zbytu miodu„ coraz więcej pszczelarzy kupuje odkłady lub pakiety, warto omówić to zagadnienie dość dokładnie, korzystając z doświadczeń przeprowadzonych w Katedrze Pszczelnictwa UW-M w Olsztynie.

Powiększanie pasiek przez wykonywanie pakietów

Technologie produkcji pszczół i sprzedaży ich w formie pakietów pszczelich dopiero od niedawna są praktykowane przez polskich pszczelarzy. Na rynku światowym istnieje na nie duże zapotrzebowanie, a niektóre pasieki w ogóle nie zimują rodzin pszczelich, całą produkcję opierają na sezonowym wykorzystaniu pakietów.

Pakiet składa się z matki pszczelej i pewnej ilości pszczół – zwykle 1,5-2,5 kg.

Taki zaczątek staje się po pewnym czasie pełnowartościową rodziną pszczelą, która nie ustępuje w produkcyjności rodzinom prowadzonym w sposób tradycyjny (Mc Donald, Monner, 1984). Mc Cutcheon (1987) szacuje, że w pasiekach produkujących miód głównie z jednej rodziny można uzyskać około 6 kg pszczół, czyli trzy pakiety. Działalność ta jest opłacalna w pasiekach liczących co najmniej 100 pni.

  • Według teoretycznych szacunków w naszych warunkach od jednej rodziny można odebrać od 10 do 14 kg pszczół (Wilde, 1995).

Wilde i in. (1996) określili, że jednej rodzinie pszczelej można było odebrać od 5 do 8 kg pszczół w nienajlepszych warunkach prowadzonego eksperymentu. Wydaje się, że w warunkach optymalnych ilość pszczół odebranych jednej rodzinie można zwiększyć o 50%, a być może nawet podwoić. Pszczoły te, jeśli pozyskiwane będą po pożytku w końcu sezonu pasiecznego jako rodziny produkcyjne, mogą być wykorzystane dopiero w przyszłym sezonie. Konieczność ich zazimowania wiąże się jednak z ryzykiem i kosztami. Lepiej zatem produkować pakiety w sezonie, aby wykorzystać je do wzmocnienia rodzin produkcyjnych na pożytkach późnych, licząc na zbiory 5 kg miodu przez 1 kg pszczół (Wilde, 2002).

Produkcja miodu z pakietów

Wprowadzanie do polskich pasiek metody użytkowania nadmiaru rodzin przeznaczonych do likwidacji lub utworzonych z pszczół zsypańców, daje możliwość pozyskania znacznej ilości miodu z pożytków późnych. Najlepiej ilustruje to następujące doświadczenie, które przeprowadzono w latach 2000 i 2001 w pasiece Katedry Pszczelnictwa UW-M w Olsztynie z udziałem 20 rodzin pszczelich w każdym roku. Utworzono 3 grupy doświadczalne: kontrolną – składającą się z rodzin produkcyjnych o średniej sile oraz pakietów – składających się z pszczół i czerwiącej matki. Pakiety podzielono na 2 grupy: o sile 1,5-2,0 kg pszczół i sile 2,5-3,0 kg pszczół. Przesypywano je do uli wielkopolskich z 12 odbudowanymi plastrami.

W 2000 roku najmniej miodu odwirowano od rodzin utworzonych z pakietów o sile 1,5-2,0 kg pszczół – 7,5 kg (tab. 1). Wartość ta była istotnie mniejsza od dwóch pozostałych grup istotnie niezróżnicowanych między sobą. I choć nieco więcej miodu odebrano od silnych pakietów (15,6 kg) niż od rodzin kontrolnych (13,4 kg), to różnica ta mieści się w obrębie błędu doświadczenia. Uzyskane wyniki są zbliżone do szacunków, w których najczęściej podawaną wartością jest 5 kg miodu, jaką można uzyskać z 1 kg pszczół (Wilde, 1995). Wydaje się jednak, że w sprzyjających warunkach klimatyczno-pożytkowych możliwe jest przekroczenie tej wartości. Świadczy o tym analiza wartości granicznych odwirowanego miodu z gryki (tab. 1). Gdyby bowiem przyjąć, że w grupie rodzin utworzonej ze słabszych pakietów rodzina, z której odwirowano najwięcej miodu (11,3 kg), utworzona została z 2 kg pszczół, wówczas od 1 kg pszczół odwirowano 5,6 kg miodu. Wykonując analogiczne obliczenia dla najlepszej rodziny w grupie utworzonej z silniejszych pakietów, uzyskujemy wartość 6,5 kg.

Tabela 1. Roczne straty rodzin pszczelich w Polsce podczas zimowli (liczba pni) i szacunkowa ich wartość (zł)

Grupa

Liczba pni

Gryka

Wrzos

X +- s

zakres

X +- s

zakres

Rodziny kontrolne

10

13,4b ± 2,98

6,7 – 17,2

13,0b ± 4,45

4,8 – 17,9

Pakiety 1,5-2,0 kg

5

7,5a ± 2,51

4,4 – 11,3

5,2a ± 2,59

2,7 ± 9,4

Pakiety 2,5-3,0 kg

5

10,9a ± 2,17

13,8 – 19,6

15,6 ± 2,38

8,9 – 13,9

Zastanawiające jest, że rodziny utworzone z mniejszej ilości pszczół po pożytku z gryki miały nieco więcej czerwiu (4559 komórek) niż te, które miały więcej pszczół przed pożytkiem (3979 komórek). Różnice jednak nie zostały potwierdzone obliczeniami statystycznymi. Jedynie w rodzinach kontrolnych liczba komórek z czerwiem była istotnie większa (5675 komórek). Ogólnie należy stwierdzić, że ilość czerwiu po pożytku z gryki we wszystkich rodzinach była niewielka. Mimo że był to już koniec sezonu, można by oczekiwać nieco większej ilości czerwiu zwłaszcza w rodzinach kontrolnych.

Liczba komórek z czerwiem stwierdzona po miodobraniu z gryki w 2000 roku – średnio w jednej rodzinie pszczelej

W 2001 roku najmniej miodu wrzosowego odwirowano od rodzin utworzonych z pakietów o sile 1,5-2,0 kg pszczół – 5,2 kg (tab. 1). Wartość ta była istotnie mniejsza od dwóch pozostałych grup istotnie niezróżnicowanych między sobą. I choć nieco więcej miodu odebrano od rodzin kontrolnych (13,0 kg) niż od silnych pakietów (10,9 kg), to różnica ta mieści się w obrębie błędu doświadczenia. Uzyskane wyniki są mniejsze niż zazwyczaj podawane szacunki (5 kg miodu z 1 kg pszczół – Wilde, 1995), ale podkreślić należy późną porę sezonu. Jak na miód wrzosowy, który w Polsce udaje się pozyskać niezwykle rzadko i zazwyczaj w ilości nieprzekraczającej 10 kg z pnia, produkcję w badaniach własnych należy uznać za zadowalającą i zachęcającą pszczelarzy do takiego sposobu postępowania.

W obu latach rodziny doświadczalne utworzono z pni, których pszczelarze nie zamierzali zimować, przekazując je bezinteresownie do badań. Po odwirowaniu miodu zostały one przygotowane do zimowli i po pierwszym roku badań wszystkie przezimowały. Siła przygotowanych do zimowli rodzin rokowała także dobre przezimowanie. Istnieje zatem dodatkowa możliwość wykorzystywania późnych pożytków przez rodziny likwidowane po sezonie. W tym czasie w wielu rejonach kraju jest już po pożytku i można tanio kupić pszczoły lub likwidowane rodziny. Pszczelarze dysponujący zapasowymi ulami i plastrami mogą znakomicie wykorzystać takie pszczoły na pożytkach późnych, poprawiając tym samym dochodowość swoich pasiek.

Wykonywanie odkładów

Kolejnym zagadnieniem jest rozmnażanie rodzin przez wykonywanie odkładów (Siuda, Wilde, 2002). Jest to dobra metoda powiększania liczby rodzin w pasiece już istniejącej, gdyż jest uniwersalna, łatwa i mało pracochłonna. Tworzenie odkładów polega na odebraniu z jednego lub kilku pni plastrów z czerwiem, głównie zasklepionym, wraz z obsiadającymi je pszczołami i utworzeniu z nich nowej rodziny w osobnym ulu. Do nowego ula strząsa się dodatkowo pszczoły z plastrów uważając przy tym, aby nie zabrać matki z dzielonej rodziny. Gniazdo uzupełnia się plastrami z pokarmem i ociepla. Do tak uformowanej nowej rodzinki można poddać zarówno matkę unasienioną jak i nieunasienioną albo matecznik na wygryzieniu.

Odkłady w czasie trwającego pożytku mogą pozostać na dotychczasowym pasieczysku, natomiast wykonywane w czasie bezpożytkowym wymagają czasowego wywiezienia na inne miejsce. Ze względu na termin tworzenia odkładów w drugiej połowie maja określa się je jako bardzo wczesne. Są to najczęściej słabe odkłady tworzone z silnych rodzin. Takie odkłady składają się z 2 plastrów czerwiu krytego i jednego plastra z zapasami. Po pożytku z rzepaku ozimego, gdy rodziny zaczynają wchodzić w nastrój rojowy, tworzy się silniejsze odkłady składające się z 3-4 plastrów czerwiu (Wilde, Gogolewska, 2006).

Plaster z zasklepionym czerwiem krytym znakomicie nadaje się do utworzenia odkładu. W plastrze nie ma miejsca na zapas, jeśli zatem pszczelarz nie zadba o podkarmienie odkładu, pszczoły mogą szybko paść z głodu

Wygląd czerwiu krytego i pszczół na fragmencie plastra świadczy o znakomitej kondycji rodziny pszczelej

Wpływ tworzenia odkładów na produkcyjność rodzin

Analizując wpływ racjonalnego rozmnażania rodzin należy pamiętać, że miarą uzyskanego efektu powinna być ocena produkcyjności uzyskanej zarówno z macierzaków jak i odkładów. Dodatkowo należy uwzględnić wartość zazimowanych odkładów, czyli nowych rodzin. Przy bardzo wcześnie tworzonych odkładach konieczna jest duża siła rodzin macierzystych. W przeciwnym bowiem razie rodziny macierzyste mogą w sposób istotny zmniejszyć produkcję. Ryzyka tego pozbawione jest późniejsze tworzenie składańców lub zsypańców, ponieważ można je wykonywać po pożytku z rzepaku ozimego, gdy rodziny wchodzą już w nastrój rojowy. W przeprowadzonych w Katedrze Pszczelnictwa UW-M w Olsztynie badaniach wykazano, że tworzenie odkładów wczesnych powodowało obniżenie zbiorów miodu z pierwszego miodobrania o 3,02 kg w porównaniu z grupą rodzin, z których wykonywano odkłady późne. W czasie drugiego miodobrania najmniej pozyskano miodu od rodzin, z których tworzono zsypańce – 2,78 kg, najwięcej zaś od rodzin rozmnażanych przez sztuczną rójkę – 6,16 kg (Wilde i in., 1994).

W zależności od stosowanej metody powiększenia pasieki można uzyskać różną liczbę nowych rodzin. W wieloletnich doświadczeniach własnych w poszczególnych metodach uzyskano odpowiednio: z odkładów wczesnych stan liczebny powiększono o 200%, z odkładów późnych i zsypańców o 100%, zaś ze sztucznych rojów – w zależności od nastroju rojowego – od 20 do 70%, 50% średnio w ciągu 3 lat (Bobrzecki i Wilde, 1984; Wilde, 1990). Ważne jest, aby nowo utworzone rodziny odpowiednio pielęgnować, aby pod koniec sezonu osiągnęły dużą siłę, kwalifikującą je do samodzielnego zimowania. Pidek (1984) stwierdził, że 3-plastrowe odkłady wykonane pod koniec lipca nie gwarantują odpowiedniego rozwoju i często osypują się w trakcie zimowli.

Zwiększenie produkcyjności rodzin przez utworzone odkłady

W sezonie 2000 i 2001, obserwując produkcję wczesnych 2-3-plastrowych odkładów, stwierdzono, że przy odpowiedniej pielęgnacji można od nich uzyskać od 6 do 10 kg miodu towarowego z pożytków późnych w zależności od terminu wykonania odkładu oraz rodzaju poddanej matki. Wyższymi zbiorami miodu charakteryzowały się odkłady tworzone w maju wraz z czerwiącymi matkami w porównaniu z odkładami o tej samej sile tworzonymi w czerwcu lub z matkami nieunasienionymi (tab. 2). Jest to szczególnie widoczne w ostatnim roku badań, kiedy utworzone odkłady korzystały z dwóch pożytków – gryki i wrzosu. Od tych z matkami czerwiącymi odebrano po 16 i 15 kg miodu (odpowiednio tworzone w maju i w czerwcu), czyli o 4 i 5 kg miodu więcej w porównaniu z tymi, do których poddano matki nieunasienione.

Tabela 2. Produkcja miodu w odkładach w sezonach 2000 i 2001 (w kg)

Grupa

Miodobranie

Razem

z gryki

z wrzosu

2000

2001

2000

2001

2000

2001

Odkłady majowe
z matkami czerwiącymi

8

6

10

8

16

Odkłady majowe
z matkami nieunasienionymi

6

4

8

6

12

Odkłady czerwcowe
z matkami czerwiącymi

7

5

10

7

15

Odkłady czerwcowe
z matkami nieunasienionymi

6

3

7

6

10

Rodziny intensywnie osłabiane nie wykorzystują w pełni pożytków pyłkowych. Jednak tworzenie odkładów i wykorzystywanie ich do produkcji obnóży pyłkowych znacznie intensyfikują produkcję. Łączna produkcja (odkładów i rodzin macierzystych) w niektórych przypadkach może dochodzić nawet do 20 kg pyłku (Wilde i Bratkowski, 1996). Wilde i in. (1994) stwierdzili, że pszczoły w odkładach późnych odbudowały o 2,5 plastra więcej w porównaniu ze sztucznymi rojami. Z przeprowadzonych w 2000 i 2001 roku obserwacji własnych wynika, że więcej arkuszy węzy odbudowywały odkłady z matkami nieunasienionymi w porównaniu z odkładami tworzonymi z matkami czerwiącymi. Wiąże się to z pojawieniem się okresu bezczerwiowego w takich odkładach. Świeżo wygryzione z czerwiu krytego pszczoły, niezajęte pielęgnacją czerwiu, zwłaszcza w sprzyjających warunkach pożytkowych, chętnie i bardzo szybko odbudowują podaną węzę.

Podsumowanie

Można przypuszczać, że upłynie wiele lat badań zanim poznamy wszystkie przyczyny masowych upadków rodzin pszczelich oraz zaczniemy skutecznie leczyć chore na warrozę rodziny pszczele tak, aby unikać ich strat podczas zimowli. Wydaje się, że zanim to nastąpi, warto zwrócić uwagę także na alternatywne preparaty, takie jak kwasy organiczne (Boecking, Traynor, 2007) czy BeeVital (Nowakowski, 2006). Zwłaszcza że coraz więcej dyskutuje się na temat nieskuteczności leczenia rodzin chorych na warrozę za pomocą aktualnie dostępnych i zarejestrowanych leków. Najczęstszą przyczynę takiego stanu upatruje się w nabywaniu oporności na leki przez roztocze Varroa. Wydaje się, że najefektywniejszym sposobem niwelowania strat pozostanie racjonalne rozmnażanie rodzin jako sposób powiększania pasiek, dostępny dla każdego zainteresowanego pszczelarza przez samodzielne działanie lub zakup rodzin, odkładów lub pakietów od innych pszczelarzy. Ten ostatni sposób będzie szczególnie eksploatowany dopóty, dopóki w ramach programu pomocowego UE znajdować się będą środki na refundację.

W opracowaniu niniejszym pominięto szczegółowe omówienie dodatkowych zalet wynikających z zakupu odkładów w ramach programu wsparcie produkcji i zbytu miodu. Warto może ten temat omówić bardziej szczegółowo w kolejnym artykule. A na razie wymienię tylko kilka dodatkowych zalet, które powinny zachęcić pszczelarzy do korzystania z tego kierunku wsparcia. Poza już podanymi przy okazji opisywania tworzenia odkładów, wymienić należy:

  1. Całkowicie skuteczny sposób wymiany matek, ponieważ w kupowanych odkładach znajduje się już matka czerwiąca.
  2. Jeden z najskuteczniejszych sposobów wymiany matek w rodzinach produkcyjnych poprzez dołączenie odkładu z matką czerwiącą. Jest to pewny sposób ze względu na siłę odkładu i termin jego łączenia z rodziną zasadniczą.
  3. Skuteczny sposób kupowania matek reprodukcyjnych, których larwy praktycznie od zaraz można wykorzystać do wychowu matek.
  4. Nie ma osłabiania własnych rodzin produkcyjnych, co czasami może odbić się na ich produkcyjności.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s