Zgnilec złośliwy, nazywany również amerykańskim, występuje w rodzinach pszczelich w okresie wychowywania czerwiu i prowadzi do zamierania starszych larw lub poczwarek. Choroba znana jest wszędzie tam, gdzie są hodowane pszczoły. Najostrzejszy przebieg zgnilca złośliwego zaznacza się zwykle w drugiej połowie lata, czyli w najcieplejszej porze roku. Ciepło, a zwłaszcza przegrzanie ula, wydatnie sprzyja rozwojowi zgnilca. Chorobę tę stwierdzono w całej Polsce i wszędzie miała ona ciężki przebieg prowadzący często do wytępienia rodziny. Zgnilec złośliwy jest chorobą bakteryjną, wywoływaną przez laseczkę larwy (Bacillus larvae). Laseczki te pokryte są długimi rzęskami. Po namnożeniu się w organizmie żywiciela tworzą długie łańcuszki.

Źródło zakażenia i rozprzestrzenianie

Głównym źródłem zakażenia zgnilcem amerykańskim są obumarłe larwy znajdujące się w komórkach plastrów. Jedna rozkładająca się larwa ma około 2,5 mld przetrwalników. Jeżeli się przyjmie, że śmiertelny rozwój choroby następuje po zakażeniu 10 mln przetrwalników, to znajdująca się w martwej larwie liczba drobnoustrojów wystarcza do zakażenia 250 zdrowych larw. Szerzenie się zarazy wewnątrz ula następuje za pośrednictwem młodych pszczół, które – zanim staną się lotne – wykonują kolejno wiele różnych czynności, jak na przykład czyszczenie komórek, odbieranie przyniesionego przez zbieraczki nektaru, karmienie larw itd. Jeśli w komórkach z czerwiem znajdują się obumarłe wskutek opanowania przez zgnilec złośliwy larwy, pszczoły czyścicielki usiłują oczyścić komórki, przygotowując je w ten sposób do zaczerwienia przez matkę. W czasie wykonywania tej czynności następuje zanieczyszczenie narządów gębowych i przednich odnóży, a za ich pośrednictwem miodu. Karmione takim miodem larwy ulegają zwykle zakażeniu zgnilcem. Rzadki miód umieszczony zwykle w komórkach plastra znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie z zakażonym czerwiem zawiera największą liczbę przetrwalników Bacillus larvae. Nieco mniej zawiera ich miód położony w dalszych odległościach, a najmniej – w skrajnie położonych plastrach miodowych, kryjących gniazdo, w których nikiedy brak zupełnie przetrwalników. Rozprzestrzenianie się choroby na inne rodziny pszczele i z pasieki do pasieki sprzyja rabunek miodu dokonywany przez pszczoły z innych pni lub pasiek. Opanowane przez zgnilec złośliwy rodziny pszczele słabną i wskutek tego bardziej mogą być narażone na rabunek ze strony zdrowych, silnych rodzin. Toteż przy dalszym rozprzestrzenianiu choroby pierwsze zostają nią dotknięte pasieki z rodzinami skłonnymi do rabunku. Pszczoły, zwłaszcza w okresie bezpożytkowym, szukają wszędzie możliwości zdobycia pokarmu, łatwo też znajdują pnie osłabione chorobą lub puste ule po wymarłych wskutek zgnilca złośliwego rodzinach, dostają się do ich wnętrza, aby zrabować resztki miodu – zakażonego. Przetrwalniki dostają się przede wszystkim do silnych i zdrowych rodzin, w których znajdują się dogodne warunki rozwoju dzięki dużej liczbie czerwiu, odpowiedniej ciepłocie, zmniejszonej czujności robotnic, zajętych wychowem larw i inną pracą. Nic więc dziwnego, że zgnilec złośliwy pojawia się zwykle w silnych pniach, w najlepiej nawet prowadzonych pasiekach. Choroba ta roznosi się również poprzez pszczoły rabujące zakażony miód z magazynów, a także z uli, w czasie, kiedy dokonywane są przeglądy i przesiedlanie chorych rodzin. Istnieje również podejrzenie, że zgnilec złośliwy rozprzestrzenia się przez szkodniki znajdujące się w ulu – barciaka, motylicę woskową, różne gatunki roztoczy i inne. Pokarmem dla nich są plastry, miód, pyłek oraz martwe larwy. Wilgoć i ciepło sprzyjają rozwojowi tych szkodników. Odżywiają się one zakażonymi produktami pszczelimi oraz zamarłym czerwiem, ulegając zakażeniu. W ten sposób mogą stać się przyczyną wybuchu choroby w pasiekach przez siebie nawiedzanych. Niekiedy choroba rozprzestrzenia się za pośrednictwem zakażonego sprzętu i narzędzi pasiecznych, a także przez przestawienia plastrów z miodem i czerwiem z chorego pnia do zdrowego. Rozprzestrzenianie się zgnilca złośliwego nie ogranicza się do jednej lub kilku pasiek. Często zaraza może się przenosić na dalsze odległości, co zwykle następuje, gdy przewożenie pni na odległe pożytki albo przesyłanie pszczół z jednego województwa do drugiego odbywa się bez kontroli sanitarnej.

Odporność na zgnilec złośliwy

Poszczególne rasy pszczół różnią się między sobą podatnością na zakażenia naturalne i sztuczne. Odporność na zakażenie jest cechą dziedziczną. Jest ona uwarunkowana: – szybszym wykrywaniem i usuwaniem chorego i martwego czerwia jeszcze przed wytworzeniem endospor , przez pszczoły z ras odpornych, – usuwaniem z syropu endospor przez pszczoły robotnice, – wydzielaniem przez robotnice z mleczkiem substancji hamujących kiełkowanie endospor i rozwój form wegetatywnych, – szybszym wzrostem larw z linii odpornych w porównaniu do larw z linii wrażliwych, – rożnymi wymaganiami odżywczymi czerwia z linii wrażliwych i odpornych.

Przebieg choroby

Okres wylęgania choroby trwa średnio 6 dni, wyjątkowo 24/48 godzin. Przebieg choroby zależy od wielkości dawki zakaźnej, liczby, stanu odżywienia i utrzymania czerwia oraz siły rodziny. Czerw zamiera w ciągu kilku godzin, najpóźniej na trzeci dzień po zasklepieniu komórki. Choroba rozwija się skrycie i w początkowym okresie jej rozwoju zwykle brak jest jakichkolwiek dostrzegalnych objawów. Zasklepienie komórek uniemożliwia obserwację larw. Dopiero postępujące zmiany w zamarłym czerwiu, zmiany na zasklepach i osłabienie rodziny wskazuje na proces chorobowy. Chora rodzina na skutek zmniejszenia liczby pszczół lotnych słabnie, jej produkcyjność spada, często obserwuje się nieuzasadnioną łagodność lub agresywność pszczół. Pszczoły usuwają z rodziny chory, martwy, a niekiedy i zdrowy czerw. Przez otwór wylotu wyczuwa się charakterystyczny zapach.

Objawy

Pierwszym objawem choroby są zmiany na zasklepach. W okresie pierwszym (3/5 tygodni po zakażeniu) na zasklepach komórek z zamarłym czerwiem pojawiają się ciemne plamki, zlewające się po pewnym czasie w jedną dużą plamę. Zasklep ciemnieje, wilgotnieje i zapada się. W drugim okresie (5 tygodni po zakażeniu) zasklepy ulegają silnemu pofałdowaniu i zapadnięciu, niekiedy aż do połowy komórki. W trzecim okresie (6 tygodni po zakażeniu) pszczoły wygryzają otworki w zasklepach, często odsklepiają całkowicie komórki i starają się usunąć z nich martwy czerw. Czerw w plastrach przyjmuje wygląd czerwia rozstrzelonego. U martwych poczwarek ponad zdezintegrowane ciało wystaje do wnętrza komórki plastra narząd gębowy, który tworzy charakterystyczny „języczek”.

Zmiany anatomopatologiczne

Pierwszym objawem zamierania czerwia jest zmiana zabarwienia oskórka z perłowobiałego, połyskującego na szarobiały, matowy, a następnie żółty oraz spadek napięcia tkanek przy zachowanej segmentacji zewnętrznej. Larwa mięknie i wiotczeje. Pod koniec drugiego tygodnia zanika segmentacja zewnętrzna ciała larwy. Zabarwiona na kolor żółtobrązowy larwa osuwa się na dno komórki. W trzecim tygodniu ciało larwy zmienia się w lepką, ciągliwą masę, która po 4/5 tygodniach na skutek odparowania wody gęstnieje, ciemnieje i daję się wyciągnąć w cienkie nitki o długości od kilku do kilkunastu centymetrów. Po 5/6 tygodniach ciągliwa masa zmienia się w ciemnobrązowy strupek, ściśle przylegający do dolnej ściany komórki. Po dodaniu kilku kropel wody, zeschnięty strupek zmienia się ponownie w ciągliwą masę o zapachu zbliżonym do przypalonego rogu lub gotowanego kleju stolarskiego.

Rozpoznanie

Jeżeli choroba jest bardzo zaawansowana i objawy kliniczne występują wyraźnie, rozpoznanie jej nie nastręcza trudności. W każdym jednak razie rozpoznanie w pasiece powinno być potwierdzone przez badanie mikroskopowe, dokonane w terenowo właściwej pracowni chorób pszczół. W tym przypadku jest ono stosunkowo łatwe i pewne. Preparat mikroskopowy w postaci utrwalonego rozmazu, zabarwionego następnie fuksyną, błękitem metylenowym lub metodą Grama, w dodatnim wyniku wykazuje obecność charakterystycznych przetrwalników. Zgnilec złośliwy można również wykryć za pomocą próby mlecznej, opartej na właściwościach biochemicznych niektórych enzymów (proteaz) wytwarzanych przez zarazek tej choroby. Znajdują się one w rozkładającym się czerwiu i mają zdolność rozkładu kazeiny mleka. W tym celu do probówki należy pobrać masę rozkładających się lub wyschniętych larw i dodać odtłuszczonego i rozrzedzonego wodą mleka w stosunku 1:5 (5 części wody na 1 część mleka), o temperaturze około 37’C. W dodatniej reakcji po 15 minutach następuje rozpad kazeiny mleka i płyn w probówce staje się przejrzysty.

Zwalczanie

Zgnilec złośliwy należy do chorób zakaźnych zwierząt, które podlegają obowiązkowi zgłaszania przez hodowcę i zwalczania pod kierunkiem odpowiednich władz administracyjnych i państwowej służby weterynaryjnej. Po zgłoszeniu podejrzenia o zgnilec złośliwy lekarz weterynarii jest zobowiązany do przybycia na miejsce ogniska choroby, przeprowadzenia badania epizootiologicznego w celu ustalenia istoty choroby, wykrycia źródeł i dróg zakażenia, przeprowadzenia badania rodzin oraz stwierdzenia wszystkich okoliczności, które wskazują na możliwość jej dalszego rozprzestrzeniania. Po klinicznym stwierdzeniu choroby, lekarz weterynarii wydaje tymczasowe zarządzenie wstrzymujące obrót pszczołami i wędrówkę pasieki, pobiera i wysyła próbki chorego i podejrzanego o chorobę czerwia do pracowni rozpoznawczej chorób pszczół. Celem badania laboratoryjnego jest ostateczne potwierdzenie rozpoznania klinicznego choroby. Po urzędowym stwierdzeniu choroby pasieka zostaje uznana za zapowietrzoną, zaś wojewódzki lekarz weterynarii określa okręg zagrożony

Postępowanie w pasiece zapowietrzonej

Lekarz weterynarii wydaje zarządzenie nakazujące umieszczenie przy wejściu na teren pasieki tablicy z napisem zgnilec złośliwy oraz zarządzenia zabraniające wstępu do pasieki zapowietrzonej osobom postronnym, z wyjątkiem osób przez niego upoważnionych, przeglądu pni osobom nieupoważnionym, wywożenia rojów, pni, uli, przyborów pszczelarskich, plastrów z miodem, suszu i produktów pszczelarskich. W likwidacji zarazy w pasiece zapowietrzonej stosuje się zabiegi mające na celu oddzielenie pszczół od chorego czerwia i zanieczyszczonego gniazda, dewastację zarazka w ulu, na sprzęcie i narzędziach pasiecznych oraz zabezpieczenie rodziny przed ponownym zawleczeniem zarazy przez odpowiednie leczenie i zapewnienie pszczołom odpowiednich warunków bytowania. W tym celu stosuje się najczęściej zabieg podwójnego przesiedlania rodzin do nowych lub odkażonych uli na ramki z węzą, głodówkę i podawanie syropu leczniczego. Przy silnym porażeniu rodzin, które nie przedstawiają większej wartości produkcyjnej lub przy zachorowaniach sporadycznych wskazane jest niszczenie chorych rodzin przez wysiarkowanie, spalenie pni lub ich dokładna dezynfekcja. Takie radykalne postępowanie jest również zalecane w pasiekach zaniedbanych oraz w rejonach, gdzie choroba wystąpiła po raz pierwszy. Przeprowadza się je za zgodą właścicieli, lub bez ich zgody na polecenie odpowiednich władz. Zabieg podwójnego przesiedlania można przeprowadzać w ciągu całego sezonu pszczelarskiego (do 15 sierpnia), najkorzystniej w okresie głównego pożytku lub przed głównym pożytkiem. Takie postępowanie umożliwi rodzinie nie tylko odbudowę gniazda, ale również zaopatrzenie w zapasy zimowe. Dewastacja zarazka obejmuje: odkażanie uli, odkażanie ramek, sprzętów i narzędzi pasiecznych, pasieczyska oraz odpowiednia postępowanie z miodem i woskiem

Postępowanie w okręgu zagrożonym

Okręg zagrożony tworzy się w promieniu pięciu kilometrów wokół pasieki zapowietrzonej. W okręgu zagrożonym wojewoda wydaje zakaz obrotu pni pszczelich, pszczół, sprzętu i narzędzi pasiecznych oraz produktów pszczelarskich, urządzania wystaw i przetargów. Po likwidacji zgnilca złośliwego w pasiece zapowietrzonej należy przeprowadzić w okręgu zagrożonym przegląd wszystkich pasiek. Do dokonywania przeglądów są upoważnieni pracownicy służby weterynaryjnej lub delegowani w tym celu kontrolerzy higieny pasiek. Wojewoda na wniosek wojewódzkiego lekarza weterynarii uznaje zarazę za wygasłą i uchyla zarządzenia, jeżeli wszystkie pnie zostały zlikwidowane i ule odkażone a zastosowane leczenie doprowadziło do likwidacji zarazy i badanie pasieki przeprowadzone po 4/6 tygodniach od chwili likwidacji zarazy nie wykazało objawów wzbudzających podejrzenie zgnilca złośliwego oraz została przeprowadzona likwidacja zarazka w ognisku zakażenia. O likwidacji zgnilca złośliwego są powiadamiane wszystkie władze i urzędy, które powiadomiono o wybuchu choroby. Wygaśnięcie zarazy jest również podawane do wiadomości publicznej, podobnie jak i jej wystąpienie. W przypadku gdy zostało wydane zarządzenie odnośnie zniszczenia pni , właścicielowi, który wykonał wszystkie zarządzenia, przysługuje prawo do odszkodowania w wysokości 75% wartości szacunkowej ( dane z roku 1987). Leczenie z zastosowaniem antybiotyków i sulfonamidów oraz związków nitrofuranowych wymaga każdorazowo oznaczania wrażliwości szczepów B. larvae na te preparaty ora stosowania leków o możliwie wąskim spektrum działania. Preferowanie w niektórych krajach antybiotyków przyczyniło się do wzrostu liczby szczepów B. larvae opornych na te preparaty oraz występowanie oporności krzyżowej. Leki stosowane w terapii zgnilca złośliwego nie wpływają szkodliwie na czerw, robotnice i czerwienie matek. Przeciwnie, niektóre z nich w dawkach terapeutycznych pobudzają czerwienie i zwiększają produkcyjność rodziny.

Reklamy